Psicólogo en Santiago de Compostela – Rodrigo Conde Miguélez | Terapia y Orientación Psicológica

Por que existe a traxedia? Con esta pregunta abre Anne Carson unha das súa meditacións sobre a dor, e leva con ela o lector ao centro incandescente do que apenas se pode dicir (centro incorporante-irradiante como di Lezama). No fondo, a traxedia existe porque non hai maneira de librarse da perda. E porque, cando a dor non ten palabras, busca corpo. Por iso falamos da raiba como filla do loito. Carson lembra a resposta dos ilongotes, cando se lles preguntaba por que cazaban cabezas: porque estamos cheos de raiba, dicían, e a raiba vén do loito. A cultura traza formas para que a violencia non devore o mundo. As traxedias gregas, os ritos, a arte. E a terapia.

A terapia non é un escenario fácil. Pero pode ser unha especie de escenario. Non para actuar sen pensar, senón para pensar o que tantas veces «somos levados con forza» a actuar. Para poñer corpo, palabra e ollada onde antes soamente houbo impulso ou fuga. Como di Thomas Ogden, alí reprodúzense vellos dramas, pero tamén se escriben outros novos: un drama nunca antes imaxinado por ningún dos dous.

I. O marco do perdón imposible

Hai feridas que non se poden borrar. Hai actos que un suxeito non quere desculpar, pero tampouco esquecer. Hai sentimentos dobres, ou triples, ou contradictorios, que non encaixan ben en ningún dicionario moral. E por iso, ás veces, o traballo terapéutico non consiste en integrar todo, senón en aprender a vivir con partes que quedaron sen integrar. O perdón que nos interesa non é moral nin relixioso, senón unha forma psíquica de sosterse onde antes só existía escisión. Un xeito de recoñecer que o dano e o amor conviviron no mesmo peito, e que ese peito, roto, segue alí.

II. O peito atravesado

Durante semanas tiven unha imaxe na cabeza. Un peito de vidro. Redondo. Transparente. Dentro del, unha foto familiar. E esa foto estaba alfileteada coma un insecto de colección. As mariposas, os escaravellos, as libélulas, as bolboretas. Todo aquilo que de pequenos queriamos gardar, por fermoso, por fascinante, por noso. Mais o que gardamos con alfileres deixa de voar. E o que se quere conservar a toda costa, petrifícase.

Ese peito non só alimenta. Ese peito vixía. Ese peito invade. Ese peito nutriu e feriu. E agora, no interior da consulta, ese peito ten que volver aparecer, pero doutra maneira. Non como ideal. Non como zombi. Senón como presenza viva e imperfecta. Como un espazo relacional onde se poida sentir sen ser devorado.

III. O acto de soste-lo dano

Pero iso require algo. Requiere un peito. Non calquera. Un peito que non dea só alimento, senón que recolla sen engulir, que abrace sen invadir. Un peito que se deixe mirar mesmo cando está roto. Ese é o labor do terapeuta nas escenas límites. Ser testemuña. Ser marco. Ser recipiente. E non romper cando o paciente lle amosa a dor que ninguén puido ver. Como cando un paciente di: non quero que me perdoe, pero tampouco quero esquecelo. Ou: non o podo odiar de todo, porque me deu cousas boas. A dor pasa a ser humana cando alguén a escoita sen esquivar.

IV. Palabras para nomear a dor

Como escribir unha gramática do dano sen caer en xustificacións? Como nomear o que se viviu sen que iso implique reconciliación forzada? Quizais creando un alfabeto propio. Marion Milner falaba da necesidade de crear marcos simbólicos para perderse sen desintegrarse. Christopher Bollas propoñía unha linguaxe do obxecto transformacional: ese que nos acolle sen pedirnos que sexamos doutro xeito. E Adam Phillips suxire que parte do noso sufrimento vén do que nos perdemos, das vidas non vividas, das palabras que nunca puidemos dicir. Posiblemente das emocions ou estados que non puidemos habitar ou tolerar, e nos levan a controlar os suxeitos e ou obxetos do que ferimos ou nos feriu, iniciando un drama repetitivo, en piloto automático.

Por iso, no espazo terapéutico, moitas veces a primeira palabra non vén de teorías, senón de frases gastadas. Como non sei por que che conto isto, ou non ten importancia, pero. Frases que abren un camiño. Que fan do cotián un ritual que cecais deixe que un outro drama teña lugar. Que deixan espazo para que a traxedia non se repita sen fin, senón que se represente dunha nova maneira como dicía Ogden. Que permiten, como diría Carson, que o dano teña un marco ou un espazo, e que, se algo ha de morrer, non sexa a persoa nin os seus seres queridos. Para iso o drama terapéutico, nun espazo e cuns actores moi particulares.

Arremángense as saias, dicía W.Carlos Wiliams, que vamos a entrar- nesta ocasión- nun drama nunca antes imaxinado por ningún dos dous.

Bibliografía consultada:

• Carson, A. (1999). Economy of the Unlost. Princeton University Press.
• Milner, M. (1957). El papel del espejo en la creatividad. Madrid: Biblioteca Nueva.
• Bollas, C. (1987). La sombra del objeto: Psicoanálisis del inconsciente. Buenos Aires: Amorrortu.
• Ogden, T. (1992). La matriz del yo. Buenos Aires: Amorrortu.