Psicólogo en Santiago de Compostela – Rodrigo Conde Miguélez | Terapia y Orientación Psicológica

1. O rapaz do espello de fume

Chamábase Joaquín. Ou iso dixo. Sentou na consulta coma quen chega a unha casa allea, coa mirada adestrada para parecer segura. Contoume que estaba canso de non ser suficiente. Non para el, senón para os outros. Para Instagram. Para os seus pais. Para a rapaza coa que falaba semanas e que logo desaparecía sen explicación.

—Cando subo unha foto e non ten likes, síntome como se non existise —dixo.

Contoumo sen drama, cun ton técnico, coma se estiveramos falando do tempo ou da batería do móbil. Pero o que estaba dicindo era outra cousa: non me sinto real se non son visto.

Esa é unha das feridas do narcisismo defensivo: buscar desesperadamente ser especial, non por vaidade, senón por medo a desaparecer.

2. Narcisismo: un traxe para non sentir frío

A palabra “narcisismo” está gastada. Úsase para insultar, para clasificar, para diagnosticar en redes sociais. Pero no fondo, no fondo, o narcisismo defensivo é un escudo, un xeito de sobrevivir ao baleiro.

O artigo de Brighton & Hove fala de como a nosa cultura eleva o extraordinario e despreza o ordinario. Se non destacas, es invisible. Se non produces, molestas. Se non es único, es intercambiábel.

Pero o problema non é só cultural, tamén é emocional: cando na infancia non nos sentíron como suficientes simplemente por ser, aprendemos que temos que facer algo especial para merecer amor.

É o que lle pasaba a Joaquín. Os seus pais eran xenerosos con regalos, pero escasos con mirada. Sempre había un estándar que cumprir: boas notas, educación, logros. E el, de adulto, non sabía quen era sen un obxectivo ou sen aplausos.

3. Ser ordinario: unha revolución emocional

Christopher Bollas describe o que chama o “obxecto transformacional”: persoas ou experiencias que nos permiten sentirnos cambiados sen que se nos impoña un cambio. En terapia, isto é o que buscamos: ser vistos sen ser forzados, ser acompañados sen ser modelados. Para moitos pacientes, o terapeuta pode converterse nun destes obxectos transformacionais, non por ser extraordinario, senón por ofrecer unha presenza constante, capaz de recibir sen xuízo e sen espectáculo.

É neste espazo de aceptación onde pode xurdir o eu verdadeiro, ese núcleo vivo que, como dicía Winnicott, só pode desenvolverse cando non se lle obriga a adaptarse constantemente.

Hai algo profundamente curativo en poder dicirlle a alguén:

—Non tes que ser especial para que che queiran.

Isto non é conformismo. É recuperar o dereito a ser común, imperfecto, falíbel. O dereito a existir sen necesidade de rendir constantemente. A posibilidade de relaxarse dentro dun vínculo sen medo a ser abandonado por non ser o mellor.

Na consulta, iso pode verse en pequenos xestos: cando un paciente deixa de ensaiar o que vai dicir. Cando confesa que non ten ganas de falar. Cando se permite fallar sen sentir vergoña.

É entón cando comezamos a traballar co eu verdadeiro, ese concepto de Winnicott que fala do núcleo auténtico da persoa, que medra cando hai un entorno suficientemente bo que acolle sen esixir.

4. A historia de Inés: deixar de performar

Inés tiña 35 anos e era a filla perfecta. Estudara dúas carreiras, era simpática, fermosa e atenta. Pero cando se quedaba soa, sentíase como un decorado baleiro. Un día trouxo unha frase escrita nun papel:

—Sinto que son un holograma amable.

Contou que sempre tiña que estar sorrindo, incluso na consulta. Que non podía mostrarse triste porque entón sentía que deixaría de merecer o tempo, o espazo, a atención.

Detrás desa amabilidade, había unha angustia profunda: se non fago algo para gustar, deixarei de existir para o outro.

Co tempo, e moitas sesións sen necesidade de ser brillante, Inés comezou a deixar caer esa capa. Un día chegou sen maquillar. Outro día chorou por algo que non tiña nome. E pouco a pouco, comezou a descubrirse non como a filla ideal, senón como ela mesma, con desexos propios, sen programa.

5. O extraordinario de poder ser común

O psicoanalista Adam Phillips fala dun concepto inquietante e liberador: a vida non vivida. No seu libro Missing Out, describe como gran parte da nosa ansiedade provén das vidas que imaxinamos que poderiamos ter levado, das versións alternativas de nós mesmos que nunca chegaron a existir.

Esa presión por ser especiais, brillantes, excepcionais, tamén é o ruído das vidas que non vivimos pero que cremos que nos farían merecedores de amor ou recoñecemento. Queremos ser extraordinarios, non tanto por ambición, senón por medo a descubrir que sendo comúns non seremos amados.

Phillips propón outra mirada: aceptar que perderse cousas é inevitable, que non vivir todas as posibilidades non é un fracaso, senón unha condición da vida real. E que moitas veces o que máis desexamos é, en realidade, o que máis nos protexe do terror de vivir o que temos.

Neste mundo onde todos parecemos obrigados a ser “alguén”, ter o valor de ser común é revolucionario. Ser ordinario non é mediocre: é confiar en que a nosa presenza xa é valiosa sen adornos. Que non temos que ser produto, nin escaparates, nin personaxes.

A terapia, neste sentido, non é facer que alguén brille máis, senón axudalo a baixar do escenario sen medo, e descubrir que segue sendo visto, sentido e querido.

Porque ás veces, a frase máis curativa é a máis sinxela:

—Non tes que demostrar nada. Estou aquí.

Referencias finais:

• Winnicott, D. W. (1965). El juego y la realidad. Paidós.
• Bollas, C. (1987). El objeto transformacional. Amorrortu.
• Brighton and Hove Psychotherapy (2023). How Being Ordinary is Increasingly Extraordinary: On the Role of Narcissistic Defences.
• Phillips, A. (2012). Missing out: In praise of the unlived life. New York: Farrar, Straus and Giroux.

📷 Francesca Woodman, Untitled (Providence, Rhode Island, 1976). Fonte: Clavoardiendo Magazine. Esta imaxe reprodúcese aquí exclusivamente con fins de análise, comentario e reflexión cultural, ao amparo do dereito de cita e dentro dun contexto non comercial. Se os titulares dos dereitos considerasen necesario realizar algún axuste, este blog comprométese a atender calquera petición.