Psicólogo en Santiago de Compostela – Rodrigo Conde Miguélez | Terapia y Orientación Psicológica

Unha muller, ao sentar por primeira vez na consulta, dixo: “É que non podo máis”. Así, sen comiñas nin adornos, saída do peito nese esperanzado camiño na busca de interlocutor. Unha frase de rúa, de filme de sobremesa, de canción de verbena. O que os máis cínicos chamarían un cliché. Pero no seu rostro, non era un cliché. Era unha fenda. Mais como devolver esa fenda dunha maneira elaborada?

Hai frases que se gastan de tanto dicilas. Frases como pedras de praia, rodadas por mil bocas, sen aristas, que van de man en man como as monedas, que dicía Mallarmé. E ás veces chegan as conversas terapéuticas envoltas en papel de aluminio emocional: “Todo pasa por algo”, “A vida segue”, “O tempo cúrao todo”. Poderiamos rexeitalas como simples repeticións sen contido, poderíamos aceptalas sen mais coludindo co paciente no sentido común compartido. Pero a verdade é que, a miúdo, eses clichés agochan o que ninguén se atreve a dicir con palabras propias, é a invitación á entrada do mundo personal a partir do imaxinario colectivo.

Na consulta, cando alguén solta unha destas frases feitas, non me precipito a desmontala. Máis ben tento preguntarme: que dor quere aliviar?, que parte do eu agarda tras esta capa de verniz social? Que contidos do pensamento que nunca chegaron a ser pensados ou están pedindo ser elaborados, e que parte da experiencia emocional deixa sen colorear? Despois dunha longa batalla coa psicoloxía pop que impón o seu linguaje hexemónico e que amenaza por vaciar a experiencia persoal, penso agora que o cliché pode ser precisamente o camiño de entrada a iso.

Cando a frase feita agocha a frase ferida

Lembro unha paciente que dicía sempre: “A min gústame estar sola”. E en principio non hai nada bo nin malo niso. O traballo psicolóxico non consiste en xuzgar, nin en establecer significados precipitados. O traballo consiste en comprender. Ela o dicía sorrindo, como quen se conta unha historia que se repetiu moitas veces. Pero, pouco a pouco, foi xurdindo o relato da infancia onde o seu cuarto era o único espazo seguro, onde aprendéu a non molestar, a non pedir. Aquela frase non era tanto unha declaración de gusto, que tamén, senón unha sentenza de sobrevivencia.

A súa soidade era unha fenda condensada nunha frase, unha apertura aos múltiples significados. Non era só unha opinión, senón unha forma de estar no mundo. E como as metáforas que nos levan máis alá do que din, esa expresión tiña unha orden sensorial —aprendeu a manterse quieta, a conter o choro— e unha orde moral —sabía que pedir afecto era perigoso.

Esa frase podemos comenzar a entendela co que Victor Turner, o antropólogo, describía como os dous polos do símbolo: o físico, que se sente no corpo; e o ideolóxico, que regula o comportamento e os valores. Era un símbolo vivo: unha selva onde o que sentimos e o que cremos se confunden. E unha frase así ás veces enténdese, pero sobre todo experiméntase. Os rituais familiares nos que se inscribe, a vida cotiá, fan que estas e outras experiencias de sentido se repitan unha e outra vez creando ese tipo de código experiencial.

O que quero dicir é que non se trata de poñer o foco na literalidade, senón de escoitar como se fose un poema roto. A terapia, entón, convírtese nun lugar onde as frases gastadas recuperan a súa frescura, o seu rastro emocional. Onde a persoa pode comenzar a elaborar a historia persoal e familiar doutra maneira. Algo parecido ao que fai a literatura cando rescata o sentido perdido das palabras.

A función emocional do cliché

Moitas veces dicimos o que nos dixeron, o que se espera que digamos. Pero incluso nese repetir hai verdade. Hai quen di: “Non choro porque teño que ser forte”. Outra frase de parede de hospital, ximnasios, cafeterías. Pero é o que alguén aprendeu de pequeno vendo a nai aguantando, é o que dixo o pai no enterro do seu pai. Esa forza mal entendida é un escudo, pero tamén un pedido de coidado. Unha ambivalencia significativa que pide ser tratada con cuidado antes de comenzar a desarmala, ou entendela, se preferimos.

A psicanalista Marion Milner falaba da necesidade de crear marcos simbólicos para perderse sen desintegrarse. O cliché, se se escoita ben, pode ser ese marco. Un xeito de contarse ao outro antes de atreverse a dicirse a sí mesmo. A tarefa terapéutica, daquela, é escoitar máis alá do gastado. É permitir que esa expresión repetida se transforme nunha verdade recén descuberta.

Palabras que rexorden

A muller da primeira sesión volveu semanas despois. Xa non dixo “non podo máis”. Dixo algo moito máis confuso: “Creo que me doe algo que non sei onde está”. Para min, iso era un poema. Un avance. Porque mentres o cliché protexe, a nova palabra revela, comeza a tirar de fíos nos que o seu mundo interior pode expresarse.

Quen traballamos con persoas aprendemos a honrar esas frases que semellan gastadas. Porque sabemos que, moitas veces, agochan o comezo dun proceso. E porque, como na boa literatura, hai que escoitar como se escoita un silencio, facer ese pacto de suspensión da realidade para meterse e manterse na complexidade do relato da persoa.

O alfabeto propio: palabras que nos pertencen

Pode ser a terapia pode o lugar onde, por fin, empezamos a escribir con ese alfabeto propio? Moitas veces os meus pacientes coméntanme que teñen a sensación de comenzar a entender a súa historia por primeira vez, a falar o non dito, a pensar doutra maneira. Esa revelación produce un vínculo especial da persoa co seu mundo interior e co mundo exterior. Son como novas posibilidades da persoa ainda non realizadas, como quería Kundera?

Construír un alfabeto propio non significa inventar palabras novas, senón darlles novo sentido ás vellas. Non se trata tanto de falar distinto, senón de que o que dicimos nos pertenza. Que a palabra “tristeza”, por exemplo, non sexa só un termo xeral, senón que condense unha historia vivida: a perda dun fogar, unha cadeira baleira na cociña, unha canción que non queres volver escoitar.

É tamén, como dicía Walter Benjamin, devolverlle á linguaxe a súa auréola: permitir que cada palabra recupere o brillo singular da experiencia. Esa é a diferencia entre dicir “estou ben” por compromiso e dicilo co corpo enteiro, despois dun proceso de elaboración interna.

O alfabeto propio é íntimo, fráxil e ás veces muda co tempo. Adoita estar feito de palabras pequenas, que ao principio nos avergoñan: “non sei”, “síntome soa”, “necesito axuda”. Pero tamén pode conter palabras aparentemente banais que, nun determinado contexto, estoupan en verdade: “teño frío”, “merquei pan e pensei en ti”, “non dixen nada pero escoitei todo”.

Na práctica clínica, axudamos a que emerxa ese alfabeto. Escoitamos por baixo do que se di, como se buscásemos as notas dunha canción esquecida. Ás veces, o cliché é só unha capa: por debaixo del, agroma unha palabra viva, ferida ou esperanzada.

---

Referencias:

• Bollas, Christopher. (1989). La sombra del objeto: Psicoanálisis del conocimiento intuitivo. Barcelona: Gedisa.
• Milner, M. (1952). The Hands of the Living God. Hogarth Press.
• McWilliams, N. (2004). Psychoanalytic Psychotherapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
• Ahmed, S. (2014). The Cultural Politics of Emotion. Edinburgh University Press.
• Turner, Victor. (1980). La selva de los símbolos: Aspectos del ritual ndembu. Madrid: Siglo XXI Editores.