Psicólogo en Santiago de Compostela – Rodrigo Conde Miguélez | Terapia y Orientación Psicológica

O amor, tal e como o pensaron os gregos, nunca foi puro nin inocente. Sempre naceu entre opostos, entre ausencias e excesos. No principio foi Himeneo. Ou tal vez foi Eros, que nunca naceu sen dor.

O seu nacemento non foi un accidente feliz: foi o resultado violento e ensoñado dunha unión improbable entre Poros, a Conveniencia, e Penia, a Pobreza. Esa é a súa estirpe: mestura de exceso e carencia. Segundo a narración que Calasso retoma con mirada mítica, Eros non é fillo dun amor ideal, senón dunha fenda no mundo.

“Poros, Conveniencia, era fillo de Metis, Sabedoría, a primeira amante de Zeus e devorada por el. Aínda non existía Dioniso, o viño era descoñecido. Os deuses embriagábanse con néctar. Apareceu Penia, Pobreza, vestida con farrapos. Daba voltas arredor da festa. Poros afastouse do grupo. Como un sonámbulo, entrou no xardín de Zeus e deitouse entre herbas brandas. Penia seguíao e deitouse ao seu carón. Poros sentiu a súa man e a silueta de Penia.”

E máis adiante, Calasso describe así o que significa a súa presenza:

“Dúas substancias que se mesturan —e poden ser divinas ou humanas, pero no momento en que se unen xa non se distinguen: Eros é esta disposición a perderse, disolvéndose nun composto que antes non existía.”

O amor entra como unha frecha ou unha ferida entre as pálpebras pechadas dos deuses. Nada permanece intocado por el. Ou si? Helena, aquela que todos desexaron e que ninguén puido reter, non amaba: facía que os outros amasen. Tráxico destino o de Helena, pois como di Camus, en non amar existe desgraza.

Eros, ou Amor, era para os gregos a forza que rompía a continuidade dos días. A que facía tremer os muros das cidades e dos templos.

Tamén hoxe, na vida moderna, a súa pegada persiste. A pantalla do móbil substitúe ao espello de auga, e un xesto simple —non responder unha mensaxe, desviar os ollos no almorzo— pode vivirse como un acto de destrución simbólica. Unha ausencia erótica. Unha fenda creadora? Mais creadora de que? Quizais de que podo integrar os aspectos «bos e malos» do outro e de min mesmo, e de que o outro esta aí como unha constante mais alá de se non o vexo ou me responde como quero, e de que as miñas emocións mais intensas non o destrúen.

O psicoanalista D. W. Winnicott, dicía que para que o outro se faga real debe sobrevivir á nosa agresión fantasmática. Ao bebé, no seu universo omnipotente, só lle é posible recoñecer á nai cando esta non desaparece trala primeira frustración. O contacto coa realidade fora da área das proxeccións infantís chega a partires dunha frustracción. Mais unha frustracción que ha de ser matizada, reparada, sostida pola nai para que a desintegración do eu non colapse.

Winnicott que viviu nas suas carnes com psicólogo este paradoxo in-sostible? da súa teoría, formulou esta idea con brutal honestidade:

“Destruín o obxecto. Ámoo máis porque sobreviviu á destrución.”

E isto non é contraditorio. É, máis ben, o alento escuro que sostén o amor máis alá do paraíso narcicista da primeira mirada, das primeiras proxeccións que facemos no outro. Unha amiga miña sostiña, reafirmando ao mito grego, que non podemos sustraernos destas proxeccións. Ao principio sempre existirá esta natureza dual, e que incluso as formulacións recentes sobre as relacións sexoafectivas, non son mais que un intento van, de controlar esta loucura, quizais unha racionalización de non recoñecer os propios impulsos destructivo-creativos.

Melanie Klein trazou o mapa: envexa, idealización, destrución, reparación. Amamos no mesmo movemento co que destruímos. Mais despois para que o amor se sosteña ten que chegar a reparación. E así, coma no mito de Dioniso —o deus despezado polos titáns— o ser amado é fragmentado nas nosas fantasías, para logo ser recoñecido non como deus, senón como humano. Agora desidealizado, mais «sometido» aos nosos piadosos coidados reparatorios.

A idealización, ás veces, non é amor, senón defensa: unha maneira de manter ao outro a salvo das nosas pulsións máis primitivas. Manter ao outro lonxe é unha forma de non destruílo. Mais tamén de liberarnos, escamotear, de entrar en contacto con partes de nos que non aturamos: «O outro é ideal, entón eu so depositario de bos desexos»

A parella moderna vive este mito sen sabelo. Toca, sen querelo, o corazón da tradición tráxica: amar é tamén renuncia, tamén do, epifanía. É ver ao outro sen velo como resposta nin facelo responsable dos nosos soños. Sen velo como espello. Sen velo como salvación.

No momento en que Marianne pinta a Héloïse en Retrato dunha muller en chamas, non está fixando unha imaxe, senón aceptando unha perda. O pincel é daga que escarba violentamente no lenzo, pero tamén altar reparatorio. Esa pintura é a proba de que a destrución foi sobrevivida. Que o amor non foi absorción, senón testemuño.

Quizais o verdadeiro amor só comeza cando renunciamos a posuír. Só entón, como no mito de Perséfone que regresa cada primavera, podemos volver ver o rostro do outro, non como redentor nin como traidor, senón como o que é: real, finito, libre. Mais non libre como o paxaro da ópera Carmen —esa liberdade veleidosa, escenificación inmutable dunha escena pasada. A liberdade da que falo é como ese lóstrego entre dúas escuridades que din que son as mesmas vidas. Morte constante mais alá do amor? Pode que aí resida a ferida que a veces, mais non sempre, abre os ollos.

⚠️ 

Disclaimer de uso da obra:

Esta imaxe é empregada con fins divulgativos e sen ánimo de lucro. Os dereitos da obra pertencen aos seus herdeiros e/ou institucións que a conserven. Para usos comerciais ou reprodución autorizada, recoméndase contactar coa Fundación Leopoldo Nóvoa ou coa entidade que posúa os dereitos.