Psicólogo en Santiago de Compostela – Rodrigo Conde Miguélez | Terapia y Orientación Psicológica

Hai silencios que pesan. Non son os que se escoitan, senón os que se herdaron de outras relacións pasadas. Silencios como paredes pintadas dunha casa vella: alguén pasou por riba, mais nunca quitou a pintura anterior. E un medra alí, artellado nese palimpsesto, sen saber por que se fala baixo nese cuarto ou por que certos nomes non se pronuncian. Faltan tanto as verbas como a gramática para poder dicir, é como un relato cheo de lagoas que sobre todo busca un interlocutor ao que poder dirixirse.

Como aprendín nunha conversa con outros compañeiros da Asociación Gradiva, hai palabras que nunca chegan a dicirse, pero viven con nós. Christopher Bollas chamoulles o sabido non pensado: aquilo que foi sentido, experimentado, pero nunca pasado a linguaxe. E, por tanto, é como se quedara actuando en segredo, como un personaxe que vive entre bambolinas da nosa historia.

O segredo non contado

Moitas veces, cando alguén chega á consulta, non trae un segredo no peto, senón un baleiro no relato. Algo falta. Un xiro que non se entende, unha reacción que parece desproporcionada, unha emoción que non ten nome. E pouco a pouco, sen saber como, un vai descubrindo que ese baleiro está cheo de sentido. Só que aínda non se pode dicir.

Adam Phillips, en Missing Out, fala dese outro tipo de ausencia: a vida que non puidemos vivir. O desexo que non nos deixaron desexar. O pracer que nunca chegou a ser prohibido porque nin sequera foi nomeado. O segredo, entón, non é só aquilo que se cala, senón tamén o que nunca chegou a ser pensado como posible. Tal e como dicía Kundera, na maravillosa frase, unha vida de nos mesmos todavía non realizada.

Hai familias nas que ninguén menciona a dor. Outras onde a alegría tamén está prohibida. Hai relacións de parella onde todo este pasado se reescenifica fantasmagóricamente, por así dicilo. E esa exclusión vai moldeando o carácter e as vidas como quen escribe cunha tinta invisible unha contrabiografía ao lado da biografía oficial. Ausente por non poder lerse, e presente, digamos que actuando ao mesmo tempo. Unha contrabiografía dos silencios, dos conflitos e das sombras que non permite a biografía oficial.

A memoria rota e os relatos que non chegan

O psicoanalista Dori Laub, sobrevivente do Holocausto, dicía que o trauma rompe o relato. Non é que non se queira contar: é que non se pode. Porque non hai palabras ou porque non hai outro que poida escoitalas sen fuxir.

O trauma tamén pode romper o simbólico, o conxunto de significados compartidos que vencellan a unha comunidade e promoven os procesos de curación, de tal maneira que é fundamental unha traducción sempre adaptada á persoa e ao seu contexto local e non nas teorías dos psicólogos (Abramovitz, 2010) . Moitas veces teño a impresión de que a xente fala con xerga aprendida que mais que falar da sua experiencia a vacían.

Na terapia, moitas veces, o traballo é crear ese outro que poida escoitar o segredo. Un espazo onde se poida tentar contar por primeira vez. Aínda que sexa a través dun balbuceo, dun xesto, dunha imaxe. Thomas Ogden fala da ensoñación compartida: ese momento no que paciente e terapeuta pensan xuntos, sen saber que están pensando. Como dúas persoas que miran o mar e, sen dicilo, saben que están recordando algo.

E ás veces, nese silencio compartido, emerxe algo. Non unha verdade definitiva, pero si unha forma de comezar a contar o que nunca se contou.

Relatos que abren ou que pechan

O escritor John Berger, en O caderno de Bento, dicía que hai dous tipos de relatos: os que revelan e os que ocultan. Os que protexen e os que fan posible vivir. E a literatura, como a terapia, traballa co difícil equilibrio entre ambos. Porque hai silencios necesarios, pero tamén hai outros que se converteron en cárcere.

Susan Sontag advertía que as metáforas poden chegar a encerrar. Se unha persoa é nomeada sempre como «a forte», como «o que aguanta todo», quizais quede atrapada nese papel e nunca poida dicir que tamén ten medo, que tamén se cansa.

Por iso, contar non é só falar. É tamén dar permiso para cambiar de relato. Para contradicirse. Para dicir: isto pensei onte, isto foi a miña brúxula da miña vida ata agora pero hoxe xa non me serve.

Cando o corpo recorda o que a boca cala

Hai unha escena en Nox, de Anne Carson, onde a autora recompón a memoria do seu irmán desaparecido a través de fragmentos. Recortes, cartas, notas a man. Porque ás veces, o relato verdadeiro é imposible de artellar, e só nos queda a forma quebrada de dicilo todo. Son como estratexias de ilexibilidade. Como unha manciña que se alza no medio do mar emocional dun semiafogado. Revelado parcial de cousas que nos angustian. Falan de cousas que aínda un non sabe o que son pero que ofrece a un interlocutor privilexiado: mensaxe nunha botella.

O corpo tamén fala así. Con insomnio, con apertas no peito, con palabras que se atrancan. A identidade, en ocasións, está feita máis de omisións que de afirmacións.

Pechar sen pechar: o relato aberto

Quizais o obxectivo da terapia non sexa descubrir o segredo, senón darlle un lugar. Que deixe de actuar en segredo e poida simplemente existir. Como un cuarto ao que se lle abre unha fiestra. Unha obra aberta tal e como dicía Umberto Eco.

Marguerite Duras dixo que escribir é tentar dicir o que non se pode dicir. E en psicoterapia, contar é iso mesmo: buscar a música das palabras que nos permitan vivir un pouco máis libres.

Non hai que contalo todo. Só hai que deixar de vivir ao servizo do que non se contou.

---

📚 Referencias:

• Bollas, C. (1987). The Shadow of the Object. Columbia University Press.
• Phillips, A. (2012). Missing Out: In Praise of the Unlived Life. Farrar, Straus and Giroux.
• Ogden, T. (1997). Reverie and Interpretation: Sensing Something Human. Jason Aronson.
• Laub, D. & Felman, S. (1992). Testimony: Crises of Witnessing in Literature, Psychoanalysis, and History. Routledge.
• Berger, J. (1994). O caderno de Bento. Edicións Xerais.
• Sontag, S. (1978). Illness as Metaphor. Farrar, Straus and Giroux.
• Carson, A. (2010). Nox. New Directions.
• Duras, M. (1984). L’Amant. Les Éditions de Minuit.
• Abramowitz, S. A. (2010). Trauma and humanitarian translation in Liberia: The tale of Open Mole. Culture, Medicine and Psychiatry, 34(2), 353–379.