Psicólogo en Santiago de Compostela – Rodrigo Conde Miguélez | Terapia y Orientación Psicológica

As relacións amorosas son unha das experiencias máis complexas que vivimos. Buscamos no outro cariño, aceptación e recoñecemento, pero paradoxalmente, tamén poden despertar sentimentos intensos ou destrutivos como envexa, inseguridade ou mesmo unha desconfianza profunda.

O paradoxo do amor: destruír para descubrir

O psicanalista Donald Winnicott, que traballou como pediatra antes de desenvolver as súas ideas sobre o desenvolvemento emocional, propuxo unha idea sorprendente e aparentemente contraditoria: para que un neno poida percibir plenamente ao outro como un ser real, separado de si mesmo, debe pasar por un proceso no que, en fantasía, o “destrúe” simbolicamente.

Nos primeiros meses de vida, o bebé non distingue entre si mesmo e o mundo exterior. Vive nunha ilusión de omnipotencia, onde as súas necesidades parecen ser satisfeitas de forma máxica pola nai ou o coidador principal. É o que Winnicott chamou ambiente facilitador, un espazo no que a nai “suficientemente boa” responde ás demandas do bebé de maneira que este senta seguro.

A medida que o bebé crece, comeza a notar que o mundo non responde sempre de inmediato aos seus desexos. Aquí aparece un momento clave do desenvolvemento: o uso do obxecto. O neno, de maneira inconsciente, ataca e pon a proba ao obxecto (a nai, o coidador), intentando comprobar se este segue presente malia as súas frustracións, rabias ou impulsos de separación.

Se a nai sobrevive simbolicamente a esta “destrución” (é dicir, se non desaparece, non castiga de forma desproporcionada ou non retira o seu afecto), o neno empeza a percibila como un ser real, independente del. É aquí onde se constrúe a verdadeira capacidade para relacionarse co outro non como unha extensión do propio eu, senón como unha persoa autónoma. O obxecto sobrevive porque é real, e é real porque sobrevive á destrución.

Esta dinámica, que nace na infancia, reaparece de forma máis complexa nas relacións adultas. No amor, por exemplo, tamén se pon a proba o vínculo de formas sutís: con conflitos, con actos de distanciamento ou incluso con silencios que buscan inconscientemente asegurarse de que o outro segue aí. Só cando unha relación pode sobrevivir a estas probas sen romperse completamente, o outro pode ser recoñecido como unha presenza real e sostida no tempo.

Isto da pe ao que Winnicott (1969) e Ogden (1989) denominan coa sea estrana fórmula «destruído porque é real, devindo real porque sobreviviu á destrución».

Thomas Ogden describe este proceso de maneira impactante:

“A partir de agora, o suxeito di: ‘Ola, obxecto!’, ‘Destruínte.’, ‘Ámote.’, ‘Tes valor para min porque sobreviviches á miña destrución de ti.’, ‘Mentres te amo, estou destruíndote todo o tempo en fantasía inconsciente.’”

O amor implica, segundo Ogden, un xogo de forzas onde o desexo de fusión co outro e a necesidade de separarnos del están en tensión constante. Non se trata só de destruír o outro para recoñecelo como real, senón tamén de comprender que mentres amamos, seguimos pondo a proba o vínculo en fantasía, tentando inconscientemente asegurar que o outro seguirá aí, intacto, a pesar das nosas proxeccións e ataques internos. Quizáis para que desconfirme que non somos tan «malos», que podemos ser queridos pese á nosa «intensidade»?

Envexa, gratitude e o medo a perder

A psicanalista Melanie Klein introduce as nocións de envexa e gratitude como fundamentais na relación co outro. A envexa aparece cando percibimos no outro calidades que desexamos pero, en lugar de inspirarnos, sentímonos ameazados por elas. Klein describe a envexa como un desexo non só de posuír o que o outro ten, senón de destruílo para evitar o malestar que nos causan esas emociones.

Segundo esta teoría podemos entender que cando sentimos envexa na relación de parella, non só queremos o que o outro ten ou posúe (seguridade, liberdade, éxito, etc.), senón que inconscientemente podemos sentir impulsos de estragar iso bo que o outro ten precisamente porque o ten

Isto maniféstase en moitas relacións amorosas en forma de críticas constantes, sabotaxe emocional ou dificultade para aceptar a felicidade do outro sen sentila como unha afronta persoal.

Neste punto, é inevitábel lembrar o poema «Helena» de H.D. (Hilda Doolittle), onde se describe como toda Grecia odia a Helena precisamente porque é fermosa e inalcanzable, un obxecto de desexo pero tamén de resentimento. A súa beleza non é só unha calidade, senón un motivo de destrución:

«Toda Grecia odia os ollos inmóbiles no rostro branco, o brillo coma o das olivas onde ela se ergue, e as brancas mans.«

A envexa en relacións amorosas funciona do mesmo xeito: o que admiramos no outro pode transformarse nun recordatorio do que sentimos que nos falta, e en lugar de aceptar esa diferenza con gratitude, podemos sentir a tentación de rebaixalo ou atacalo para restaurar un equilibrio interno. Pode que repetindo relacions anteriores.

As dobre faciana do amor: posición paranoide e posición depresiva

Klein denomina estes dous estados emocionais como «posición paranoide-esquizoide» e «posición depresiva». A primeira caracterízase pola tendencia a idealizar ou demonizar á parella: ou é perfecta ou é unha ameaza constante. É unha fase marcada por sentimentos extremos e contraditorios: «Ou me amas ou me odias».

A segunda posición, máis madura, implica aceptar ao outro tal como é, con virtudes e defectos, e poder amalo máis alá das idealizacións ou das decepcións.

Implica polo tanto unha traballo de dó, a perda do paraíso ou mundo idealizado onde todo vai a ser colmado máxicamente polo outro (a frustración de que non pode darme o que desexo. Acaso alguén sí no supermercado do Tinder, espello das nosas fantasías de omnipotencia?). Comprender que moitas das cousas negativas que pasan na relación teñen que ver cunha contribución mutua, e por tanto saír da posición victimista e proxectiva onde «o mal» só está afora. Esa frustración do que o outro ten algo que non me da, pode, como dicía, levar a querer estragalo. Isto require que un se faga cargo do dano infrinxido ao outro e poder reparalo. Só entón pode chegar á gratitude, e así lograr vivir o amor con menos angustia, menos polaridade, maior integración da realidade e estabilidade emocional.

O amor como encontro co real: epifanía.

Nas relacións amorosas maduras, a destrución simbólica do outro idealizado é o que permite revelar ao outro como alguén auténtico, real, separado de nós e capaz de elixirnos libremente pese aos nosos defectos. Non necesitamos idealizar nin controlar á nosa parella.

O desafío, entón, non é evitar os conflitos ou a envexa que xorden no amor, senón entender que forman parte dun proceso natural de recoñecemento mutuo. Cando logramos aceptar que o outro non é unha prolongación de nós mesmos, senón un ser real con vontade propia, podemos establecer unha relación máis profunda e gratificante.

Amar tamén significa atravesar un traballo de dó: aceptar a perda da omnipotencia infantil, recoñecer a independencia do outro e asumir que toda relación implica pequenas renuncias. A ilusión de fusión total co ser amado debe ceder paso á aceptación da alteridade, do feito de que o outro non pode ser un reflexo perfecto dos nosos desexos.

Neste proceso, tamén se fai necesaria a reparación, xa que o amor non é só idealización, senón tamén a capacidade de restaurar e coidar o vínculo despois dos inevitables momentos de tensión ou ruptura.

Un exemplo visual marabilloso disto pode verse na película Retrato dunha muller en chamas de Céline Sciamma. A relación entre Marianne e Héloïse é unha ilustración perfecta do paradoxo do amor como traballo de dó: ambas desexan posuírse, pero o verdadeiro amor xorde cando aceptan que non poden terse para sempre. A súa historia mostra como a destrución simbólica do outro (como no caso da pintura de Marianne) permite recoñecelo como real, e como o amor auténtico sobrevive non na posesión, senón na memoria e na transformación interna que deixa en nós.

Aquí é onde entra en xogo a noción winnicottiana do uso do obxecto: só podemos facer «uso» do outro (das súas ideas, dos seus afectos) cando o outro é experimentado como real, e polo tanto separado de nós e das nosas fantasías.

O amor non busca a absorción nin a posesión, senón a existencia plena do outro, incluso máis alá do noso propio desexo. Isto significa que amar implica recoñecer que o outro non é unha proxección dos nosos anhelos, senón un ser autónomo co que podemos establecer un vínculo auténtico, no que a destrución simbólica se acompaña da capacidade de reparar e de seguir investindo no outro sen anulalo. A verdadeira conexión constrúese desde a aceptación e o recoñecemento do outro como un ser distinto, e non desde a idea de que debe superar obstáculos impostos para demostrar o seu valor.

Referencias bibliográficas:

• Winnicott, D.W. (1969). El uso de un objeto. Revista Internacional de Psicoanálisis, 50, 711-716.
• Ogden, T. (1989). The Primitive Edge of Experience. Jason Aronson.
• Ogden, T. (2021) Coming to life in the consulting room.
• Klein, M. (1957). Envidia y gratitud. Buenos Aires: Paidós.
• Phillips, A. (2017). Winnicott. Anagrama.
• Doolittle, H. (1924). «Helen», en Heliodora and Other Poems.